تغییر در سیاستهای فرهنگی؛ مطالعه گفتمانهای روسای جمهور در جمهوری اسلامی ایران
عاملیت کارگزاران در سیاستگذاری فرهنگی؛ مطالعه گفتمانهای ریاست جمهوری ایران (۱۳۶۸ تا ۱۳۹۶)
سید احسان نجمالهدی، محمدرضا یزدانی زازرانی، مهربان هادی پیکانی | فصلنامه سیاستگذاری عمومی
چکیده
دیر زمانی است که مطالعه فعالیتهای بازیگران سیاسی کانون توجه پژوهشگران است. اما این مطالعات در سالهای گذشته و با طرح جریان «چرخش به سوی ایده»، تحول مهمی را تجربه کردهاند. پژوهش حاضر با تبعیت از مولفههای جریان چرخش به سوی ایده، به دنبال شناخت تصویرسازی بازیگران سیاسی کلیدی حوزه سیاست فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران است. بدینمنظور تلاش میشود تا اولاً مشخص گردد گفتمان بازیگران چه تصویری را به شهروندان القا میکند و دوماً بازیگران چه ایدههایی را برای بهبود وضعیت فرهنگی به شهروندان معرفی میکنند. برای انجام این پژوهش، گفتمانهای سیاسی طرح شده توسط رؤسای جمهور در حوزه سیاستهای فرهنگی طی سالهای ۱۳۶۸ تا ۱۳۹۶ و در قالب ۸ دوره ماه عسل (صد روز اول دوره ریاست جمهوری)، شناسایی و تجزیه و تحلیل شدهاند. چهارچوب نظری مورد استفاده تحلیل گفتمانهای سیاسی ایزابل و نرمن فیرکلاف است. یافتههای این پژوهش ضمن شناسایی گفتمانهای سیاسی به تفکیک دورههای ریاست جمهوری حاکی از آن است که دولتهای آقایان خاتمی و احمدینژاد بیش از همه، ایدهپردازیهایی را در حوزه سیاست فرهنگی انجام دادهاند. همچین سه ایده «ضرورت توسعه امکانات آموزشی»، «توجه بیشتر به افکار عمومی و آزادی بیان» و «ترویج ارزشهای اسلامی» به صورت مشترک در اغلب دوران ماه عسل توسط رؤسای جمهور در حوزه سیاست فرهنگی بیان میشوند.
واژگان کلیدی: سیاستگذاری عمومی، گفتمان سیاسی، نهادگرایی گفتمانی، تحلیل گفتمان سیاسی، ایدهها
مقدمه
یکی از مباحث نوین در حوزه مطالعات سیاست عمومی (سیاستگذاری) توجه به نقش ایده در فرایند اتخاذ سیاستهای عمومی است که حاصل جریان پژوهشی جدیدی تحت عنوان «چرخش به سوی ایده» میباشد. این جریان که به عنوان گزینهای جدید در برابر روشهای اثباتگرایی رایج شده است، به مطالعه ایده به طور خاص و در پیوند با ادبیات کارگزار میپردازد. از این منظر ایدهها بهتنهایی موثر واقع نمیشوند و نیازمند وجود کارگزاری برای اجرایی شدن هستند. بازیگران سیاسی با انتشار هدفمند ایدهها در سطح جامعه حمایت عمومی شهروندان را کسب میکنند تا ایدههایشان را به یک سیاست عمومی تبدیل کنند. این کارکرد ایده به نام «قدرت ایده» شناخته میشود که با اثرگذاری بر باور و هنجار افراد به شکل مستقیم یا غیرمستقیم صورت میگیرد.
در مطالعه محیط سیاستگذاری ایران طیف گستردهای از بازیگران دیده میشوند که با باور خود به دنبال اصلاح سیاستها برای بهبود جامعه و حل مشکلات عمومی هستند. اما این بازیگران برای تحقق آرمانهایشان به همراهی شهروندان نیاز دارند و لذا تلاش بسیاری برای انتشار گسترده ایدههای خویش در سطح جامعه انجام میدهند. یکی از موارد مهم که مشکلات مربوط به آن در سالهای اخیر و در اثر تلاش بازیگران به شکل منظم در سطح جامعه بازتاب یافته، موضوع سیاست فرهنگی و فرهنگ عمومی است. بازیگران این عرصه همواره بخش عمدهای از زمان و انرژی خود را در آستانه انتخابات، علیالخصوص انتخابات ریاست جمهوری، صرف ایدهپردازیهای فرهنگی میکنند تا نتیجه تلاششان را در آرای شهروندان به طور عینی مشاهده کنند. در انتخابات ریاست جمهوری تنها یک گروه از بازیگران موفق به کسب همراهی عمومی میشوند و آن گروهی است که رئیس دولت جدید آن را نمایندگی میکند. لذا انتظار میرود با شناسایی و بررسی ایدههای بیان شده توسط رئیسجمهور در بازه زمانی نزدیک به انتخابات، تصویری از باورهای بازیگران سیاسی پیروز انتخابات، واقعیت ارائه شده به شهروندان و متقابلاً تأیید شهروندان را به صورت عینی مشاهده کرد.
در مقاله حاضر سعی بر آن است که با تجزیه و تحلیل گفتمان سیاسی رئیسجمهور، ایدهها و راهحلهایی که روسای جمهور مختلف (بهمثابه بازیگران) در هر دوره برای بهبود و ارتقای فرهنگ عمومی بیان کردهاند، شناسایی و مقایسه شوند تا از این طریق درک عمیقتری از عاملیت ایشان در حوزه سیاست فرهنگی بدست آید. در این راستا مطالعه ماه عسل ریاست جمهوری ملاک عمل قرار گرفته است. ماه عسل اصطلاحی است که برای اشاره به صد روز نخست تصدی ریاستها از جمله تصدی ریاست جمهوری استفاده میشود. در این مدت روسای جمهور به شدت علاقمند به طرح ایدهها و اتخاذ سیاستهای جدید هستند و لذا منبع مفیدی برای شناسایی ایدهها و نقش آنها در تغییر سیاستها هستند.
دسترسی به متن کامل مقاله
جهت مطالعه نسخه کامل این پژوهش و بررسی دقیقتر دادههای تحلیل شده، از لینک زیر استفاده نمایید: